به وبلاگ خليج عشق خوش امديد

امام حسين(ع) در بيان هدف خودش از نهضت الهي و عظيم عاشورا از امر به معروف و نهي از منکر ياد مي کند و مي فرمايد: و انما خرجت لطلب الاصلاح في امة جدي اريد ان آمر بالمعروف و انهي عن المنکر: من بدين هدف (از مدينه) بيرون آمدم که امت جد خويش را اصلاح نمايم و تصميم دارم امر به معروف و نهي از منکر کنم.

جهت معرفي امر به معروف و نهي از منکر به نمونه هايي از آن اشاره مي کنيم.

چون «عذافر» چهره در هم کشيد.

حضرت فرمود: من تو را به چيزي ترساندم که خداوند مرا به او ترسانده است.

ب. صفوان جمال از ياوران و اصحاب امام موسي بن جعفر(عليهم االسلام) شترهاي خويش را به هارون اجاره مي دهد و پس از اينکه خدمت حضرت مي رسد با اين کلمات مورد عتاب قرار مي گيرد که «کل شي ء منک حسن جميل ما خلا شيئا واحدا» همه کارهاي تو نيکوست مگر يکي از آنها. از حضرت مي پرسد: فدايت شوم، کداميک از کارها؟ امام مي فرمايد: کرايه دادن شترهايت به هارون الرشيد! عرضه مي دارد به خدا قسم که من فقط آنها را براي رفتن او به مکه داده ام بدون اينکه حتي خودم به همراه او باشم. حضرت مي فرمايد: آيا دوست داري آنها تا هنگام پرداخت کرايه شترانت زنده بمانند؟ مي گويد: بلي! امام مي فرمايد: «من احب بقائهم فهو منهم و من کان منهم کان وروده علي النار» هر کس زنده بودن آنها را دوست بدارد از آنها خواهد بود و همراه آنها به آتش وارد خواهد شد. پس از فرمايش امام(ع) بود که صفوان به بهانه اينکه پير شده است و توان اداره شتران خويش را ندارد تمامي آنها رافروخت.

متوکل از شنيدن اين اشعار گريست به اندازه اي که از اشک چشمش ريشش تر شد و جام شراب را بر زمين زد و بساط عياشي و هرزگي اش برچيده شد.

امام فرمود: اگر مطالبي به تو تفهيم شود مي تواني به او برساني؟ گفت: آري.

امام فرمود: از اينجا که برگشتي با او به لطف و مدارا رفتار کن و هنگامي که کاملا با او انس گرفتي به او بگو مساله اي به نظرم رسيده مي خواهم آن را از تو بپرسم و آن اين است که: آيا ممکن است گوينده قرآن از گفتار خود، معنايي غير از آنچه تو گمان کرده اي اراده کرده باشد؟ او در پاسخ خواهد گفت: بلي ممکن است زيرا که او مرد باهوشي است. پس به او بگو شما چه مي دانيد شايد گوينده قرآن معاني ديگري غير از آنچه تو براي آن حدس زده اي اراده کرده باشد.

شاگرد به نزد کندي رفت و طبق دستور امام سؤال را مطرح کرد. فيلسوف با کمال دقت به سؤال شاگرد گوش داد و فت سؤال خود را تکرار کن. او سؤال را تکرار نمود. استاد فکري کرد و گفت: بلي امکان دارد که چيزي در ذهن گوينده سخن باشد که شنونده، خلاف آن را فهميده باشد.

استاد که سؤال فوق را دقيق يافت رو به شاگرد کرد و گفت: قسم مي دهم تو را که بگويي اين سؤال را از کجا آموختي؟ شاگرد گفت: همين طور به ذهنم خطور کرد. کندي گفت: اين کلامي نيست که از مانند تو صادر شود. به من بگو از کجا آن را ياد گرفتي؟ شاگرد گفت: امام حسن عسکري(ع) مرا به آن امر فرمود. کندي گفت: آري اين مطالب فقط بر قامت اين خاندان زيبندگي دارد. سپس دستور داد آتشي روشن کنند و تمام آنچه در اين باره تاليف کرده بود سوزانيد.

در زيارتنامه هاي معصومين (عليهم السلام) امر به معروف و نهي از منکر يکي از شاخص هاي اساسي و مهم زندگي آنها به شمار آمده است. چنانکه در زيارت جامعه آمده است «وامرتم بالمعروف و نهيتم عن المنکر و جاهدتم في الله حق جهاده حتي اعلنتم و بينتم فرائضه »: امر به معروف و نهي از منکر نموديد و حق جهاد را در دين خدا بجا آورديد تا آنکه دعوت الهي را آشکار ساخته، واجباتش را بيان نموديد.

نيز در زيارت امام حسين(ع) در حرم اميرالمؤمنين(ع) مي خوانيم: «و امرت بالمعروف و نهيت عن المنکر و تلوت الکتاب حق تلاوته »: امر به معروف و نهي از منکر نمودي و قرآن را چنانکه شايسته است خواندي.

اما آنچه در اين مساله اهميت ويژه دارد شناخت شيوه هايي است که معصومين(عليهم السلام) به منظور به کار بستن اين دو فريضه مهم يعني امر به معروف و نهي از منکر انجام مي دادند، که باختصار به چند مورد آن اشاره مي کنيم.

يکي از عوامل مهم موفقيت رسول گرامي اسلام نيز محبت و نرمخويي آن حضرت به شمار آمده است. قرآن کريم در اين زمينه مي فرمايد: «و لو کنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولک »: اگر تندخو و سخت دل بودي مردم از گرد تو متفرق مي شدند.

و در باره آن حضرت نقل شده است: به هنگامي که يکي از کافران با تندي به آن بزرگوار پرخاش کرد اصحاب تصميم گرفتند با او به ستيز و نزاع برخيزند و حضرت آنها را نهي کرد و خود نسبت به آن مرد کافر محبت فراوان نمود و با خوشرويي از او استقبال کرد به حدي که آن فرد تحت تاثير الطاف آن حضرت قرار گرفت و اسلام آورد. سپس حضرت رو به اصحاب خود فرمود: مثل من و شما همانند فردي است که شترش سرکش شده باشد و هر يک از مردم به آن شتر نهيبي زنند و آن شتر وحشي تر شود. اما صاحب شتر مي گويد من خود آشناترم، اجازه دهيد خودم او را رام مي کنم. و سپس صاحب آن او را رام مي کند. چنانکه ديديد که اين فرد رام شد و اسلام را انتخاب نمود.

نمونه دوم: فردي از اهل شام که نسبت به اهل بيت عصمت و طهارت دشمني ديرينه داشت به مدينه مي آيد و به امام حسن و پدرش(عليهما السلام) اهانت مي کند. امام حسن(ع) با خوشرويي و کلمات ملاطفت آميز با او برخورد مي کند. شامي که خود را در مقابل اقيانوسي از بزرگواري و فضيلت مشاهده مي کند، مي گويد: پيش از آنکه تو را ملاقات کنم تو و پدرت دشمن ترين مردم نزد من بوديد و اکنون محبوبترين فرد نزد من هستيد. و بدين ترتيب در رديف دوستداران و معتقدان خاندان پيامبر قرار گرفت.

نمونه چهارم: زهير بن قين از افرادي بود که دوست نمي داشت با امام حسين(ع) روبرو شود. همراهان او مي گويند ما جمعي بوديم که به هنگام مراجعت از مکه وقتي در بين راه به امام حسين مي رسيديم از او کناره مي گرفتيم زيرا که حرکت به همراهي حضرت ناخوشايندمان بود. در يکي از منازل بين راه مجبور به ماندن در محلي شديم که امام حسين(ع) نيز در آنجا بود. امام قاصدي را به سوي زهير روانه کرد و از او خواست که با حضرت ملاقات کند. زهير به خدمت حضرت رفت و زماني نگذشت که شاد و خرم با چهره اي برافروخته برگشت و دستور داد که خيمه او را نزديک سراپرده حضرت نصب کنند. بدين گونه بود که با برخورد نيک امام حسين(ع) در رديف شهداي کربلا قرار گرفت.

نمونه پنجم: وقتي که مردي نصراني به امام باقر(ع) جسارت فراوان مي کند حضرت به او مي فرمايد: «ان کنت صدقت غفر الله لها و ان کنت کذبت غفر الله لک »: اگر آنچه گفتي راست است خداوند از کرده مادر من درگذرد و اگر دروغ مي گويي خداي تو را بيامرزد. راوي اضافه مي کند: چون مرد نصراني اين بردباري و بزرگواري را که از حوصله بشر بيرون است ديد و پشيمان شد و مسلماني اختيار کرد.

گويا اميرمؤمنان(ع) به هنگامي که مشاهده مي کند يکي از اصحابش به سپاه معاويه دشنام مي دهد، مي فرمايد: «اني اکره ان تکونوا سبابين »: من دوست ندارم که شما دشنام دهنده باشيد. و در يکي از نقلها آمده است که به حجر بن عدي و عمرو بن حمق فرمود: «کرهت ان تکونوا لعانين شتامين، ... و لکن لو وصفتم مساوي اعمالهم فقلتم من سيرتهم کذا و کذا و من اعمالهم کذا و کذا کان اصوب في القول ». ناخوشايند است براي من که شما را دشنامگر ببينم ولي اگر اعمال بد و سيره ناپسند آنها را بيان کنيدبهتر خواهد بود. آن دو گفتند: اي اميرمؤمنان، ما موعظه ات را به جان و دل پذيراييم و خود را با آدابي که به ما مي آموزي مؤدب خواهيم ساخت.

به همين سبب بود که امام صادق(ع) دوستي چندين ساله خويش را با فردي که به غلام و خدمتگزارش فحش و ناسزا گفت، قطع نمود.

تاريخ زندگي آن حضرت تجسم صفحات زريني از اين گونه رفتارهاست به طوري که اين امر مورد اعتراف مخاطبان آن حضرت قرار مي گرفت و بر همين اساس به اسلام مي گرويدند. در يکي از نقلها آمده است هر موقع پيامبر اکرم متوجه مي شد که شخصيتي از عرب وارد مکه شده است با او تماس مي گرفت و آيين خود را به وي عرضه مي داشت. روزي شنيد که «سويد بن صامت » وارد مکه شده است. فورا با او ملاقات نمود و حقايق نوراني آيين خود را براي او تشريح کرد. وي فت شايد اين حقايق همان حکمت لقمان است که البته من هم مي دانم. حضرت فرمود: گفته هاي لقمان نيکوست ولي آنچه خدا بر من نازل فرموده است بهتر و بالاتر است زيرا آن مشعل هدايت و نورافکن فروزاني است. سپس حضرت آياتي چند براي او خواند و وي نيز آيين اسلام را پذيرفت.

اصولا احتجاجات و استدلالهاي معصومين(عليهم اسلام) با مذاهب و مکاتب مختلف نمونه خوبي از برخوردهاي حکمت آميز مي باشد که کتاب «احتجاج مرحوم طبرسي » و کتابهايي از اين قبيل، آيينه اي از اين نوع برخوردهاست. اينکه امام رضا(ع) به (عالم آل محمد«ص ») لقب يافته است همين احتجاجات و برخوردهاي استدلالي و کلامي آن حضرت يا اديان و مکاتب گوناگون بوده است زيرا اين زمينه براي آن بزرگوار بيش از معصومين ديگر فراهم بوده است.

در خاتمه به اعتراف يکي از منکران توحيد به نام ابن ابي العوجاء که در باره برخوردهاي حکمت آميز امام صادق(ع) ذکر نموده است مي پردازيم. مفضل در مقدمه کتاب خود (توحيد) مي گويد در يکي از روزها در مسجد پيامبر(ص) به ابن ابي العوجاء برخوردم در حالي که سخنان کفرآميزي بر زبان مي راند. از شدت خشم نتوانستم خودداري کنم و گفتم اي دشمن خدا، ملحد شدي و پروردگاري که تو را به نيکوترين ترکيب آفريده و از حالات گوناگون گذرانده انکار کردي ...!

ابن ابي العوجاء گفت: اي مرد اگر تو از متکلماني با تو به روش آنان سخن بگويم. و اگر از ياران جعفر بن محمد صادق هستي او خود با ما چنين سخن نمي گويد. او از سخنان ما بيش از آنچه تو شنيدي بارها شنيده ولي دشنام نداده است و در بحث بين ما و او از حد و ادب بيرون نرفته است. او بردبار و آرام و متين و خردمند است و هرگز خشم و سفاهت بر او چيره نمي شود. سخنان و دلايل ما را مي شنود تا آنکه هر چه در دل داريم به زبان مي آوريم. گمان مي کنيم بر او پيروز شده ايم آنگاه با کمترين سخن دلايل ما را باطل مي سازد و با کوتاهترين کلام حجت را بر ما تمام مي کند چنان که نمي توانيم پاسخ دهيم. اينک اگر تو از پيروان او هستي چنانکه شايسته اوست با ما سخن بگو. و بر اين مبناست که در زيارتنامه معصومين(عليهم السلام) مي خوانيم:

«و نصحتم له في السر و العلانية و دعوتم الي سبيله بالحکمة و الموعظة الحسنة و بذلتم انفسکم في مرضاته »: به خاطر خدا مردم را در پنهان و آشکار نصيحت کرديد و به راه حق يا برهان و حکمت و پند و موعظه نيکو دعوت کرديد و در راه خشنودي خدا از جان خود گذشتيد.

¤ نويسنده:فرزان