به وبلاگ خليج عشق خوش امديد

 ايرانيان در بيشتر جشن‌ها مانند: سده، سوري و نوروز آتش مي‌افروختند. جشن سوري از کهن‌ترين جشن‌هاي ايرانيان است که از نحوه برگزاري آن در روزگار اشکانيان و ساسانيان آگاهي نداريم.

جشن سوري استقبال از نوروز است، پاره‌اي از پژوهشگران مي‌گويند در گذشته روز تحويل سال مصادف با سه‌شنبه بود. تا نيم روز جزء سال کهن و پس از نيم روز جزء سال نو محسوب گرديده و چون آغاز هر روز را نيمه‌شب همان روز مي‌دانستند، از اين رو فرداي آن سه‌شنبه را نوروز شناختند و شبش را جشن گرفتند و آتش افروختند از آن پس عصر سه‌شنبه را چهارشنبه سوري ناميدند.

 يک سال در ايران باستان 12ماه سي روزه بود به انضمام 5 روز «خمسه مشرقه» و هر روز از روزهاي ماه به نام يکي از ايزدان بود و ايرانيان يکشنبه، دوشنبه و چهارشنبه نداشتند. تمامي روزهاي ماه روزهاي سرور و شادي بود، چون نام روز و ماه با هم موافق مي‌افتاد، آن روز را جشن مي‌گرفتند.

 آتش در ديد ايرانيان پديده روشني، پاکي، شادابي، سازندگي، زندگي و تندرستي بود. آتش‌افروزي پيش از عيد نوروز به پيشواز رفتن اين عيد کهن است، ايرانيان در نگاهداشتن رسوم خود بيش از ديگر ملل آريايي وفاداري نشان داده‌اند و اين سنت حسنه در اعماق و ريشه‌هاي وجودي اين ملت کهن جا دارد، و چند هزار سال از برگزاري اين جشن آتش‌افروزي مي‌گذرد. گذشت ايام و حوادث بيشماري که در اين مدت در ايران زمين به وقوع پيوسته، نتوانسته کوچکترين خللي در آداب و رسوم و سنن و برگزاري جشن‌ها به وجود آورد.

 ايرانيان در چهارشنبه‌سوري، زردي، ناپاکي و پليدي‌ها را با آتش مي‌سوزانند و سرخي و نشاط و شادابي را، آتش براي آنان به ارمغان مي‌آورد.

در اين جشن بر تمامي چهره‌هاي شرکت‌کننده در آن لبخند ديده مي‌شود. کمتر کسي است که در جشن چهارشنبه‌سوري شرکت کند و لبخند بر لبان او ديده نشود. برخي از مراسم جشن چهارشنبه‌سوري مانند آتش افروزي در سراسر ايران زمين يکسان است ولي در پاره‌اي از شهرستانها با مراسم خاص آن منطقه برگزار مي‌شود.

بعضي بر اين باورند که در اين شب فال گوش بايستند و به گفت‌وگوي عابران گوش دهند؛ اگر عابران سخنان اميد‌بخش گفتند، يا از خبر خوشي صحبت کردند و يا به دوست خود مژده دادند، براي کسي که فال گوش ايستاده، نويد سال نيک و پر برکت را مي‌دهد. تهراني‌ها اعتقاد داشتند که اگر روز برگزاري جشن چهارشنبه‌سوري کوزه‌اي نو و آب نديده را از بام خانه به خيابان بياندازند و بشکنند قضا و بلا در سال جديد از آن خانواده دور خواهد شد.

 تهراني‌ها همچنين در اين روز آجيل چهارشنبه‌سوري تقسيم مي‌کردند. کودکان را براي دوري از نحسي از زير نقارخانه عبور مي‌دادند، از ديگر مراسم آنها: قاشق‌زني، بخت‌گشايي، باطل‌کردن سحر و جادو، پختن آش ابودردا و آش بيمار بود.

خراساني‌ها در شب چهارشنبه‌سوري نزديک غروب آفتاب هفت‌بونه (يا سه‌‌بونه) آتش در وسط کوچه و يا در حياط خانه روشن مي‌کردند و سپس بزرگ و کوچک، پير و جوان از روي بونه‌ها مي‌پريدند و مثل ساير ايرانيان مي‌گفتند:

«زردي من از تو، سرخي تو از من»

در پاره‌اي از مناطق ايران‌زمين، آتش‌افروزي در چهارشنبه‌سوري رنگ مذهبي به خود گرفته است. آتش‌افروزي در چهارشنبه‌سوري را به قيام مختار ثقفي نسبت مي‌دهند و معتقدند: «هنگامي که مختار ثقفي به خونخواهي حضرت امام حسين(ع) قيام کرد، دستور داد بر فراز بام‌ها آتش بيفروزند و مردم در ميدان شهر گرد آيند و نبرد را آغاز کنند.»

در گذر از تاريخ ، در سال‌هاي متمادي، بسياري از مناسبت‌هاي اجتماعي و روابط انساني دچار تغييرات بنيادين شدند.

بعضي از شکل اصيل خود درآمدند و به قالبي جديد رفتند تا بنا به مصلحت روزگار ايفاي نقش کنند و برخي ديگر چنان تغييرکردند که کارکرد اوليه خود را از دست دادند و در مواردي حتي به ضد خود بدل شدند و کارکردي متضاد با ايده و فکر اوليه‌اي که آن معناي ويژه را بناگذاشته پيدا کردند.

جشن چهارشنبه سوري که يکي از جشن‌هاي ملي - ميهني ما ايراني‌هاست، در حال حاضر مصداق بارز اين ادعاست. تغيير کارکرد و قلب ماهيتي که در اين رسم هزاران ساله رخ داده را تنها با توجه به نام آن مي‌توان درک کرد.

جشن سوري (چهارشنبه سوري) نام اين سنت کهن است، اما بايد پرسيد اين چه جشني است که از مدت‌ها قبل از فرا رسيدنش تمامي امکانات امنيتي، امدادي و اورژانسي کشور براي مقابله با آن بسيج مي‌شوند، خواب راحت از چشمان بسياري گرفته مي‌شود و تا مدت‌ها بعد از پايانش بسياري را در حال دست و پنجه نرم کردن با مشکلات ناشي از آن مي‌بينيم.

 آيا معني جشن در ايران عوض شده؟ آيا بنابه جبر روزگار، خود تصميم گرفتيم ساختار اين رسم قديمي را متحول کنيم؟ يا نه، همه اين کارها يي که به اسم جشن چهارشنبه سوري انجام مي‌دهيم براي رسيدن به معنايي جديد است؟ اينها پرسش‌هايي است که پاسخگويي به آنها کار ساده‌اي نيست و تا به حال هيچ کس سعي نکرده جوابي قانع کننده به آنها بدهد.

در گاه‌شماري ايران باستان روزهاي هفته به صورتي که هم اکنون است وجود نداشت و هر روز را به نام يک فرشته مي‌خواندند. اين يعني هر 365 روز سال اسم يک فرشته را بر خود داشت. ايرانيان پنج روز آخر سال را محترم مي‌شمردند.

 آنها چهار روز اول را زمان آمادگي براي زايش انسان و روز آخر را زمان تولد انسان مي‌دانستند و به پاسداشت اين روز به آتش اداي احترام مي کردند. آتش داراي دو خاصيت است. نور و حرارت، که نور نمادي است از اهورا، روشنايي، صداقت، پاکي و حرارت نشان بي‌بديل زندگي است.

 محمد صادق فربد، پژوهشگر و عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد در توضيح قدمت و اهميت آتش بازي در نزد ايرانيان با رجوع به تاريخ مي‌گويد: در تاريخ بخارا آمده است در زمان نوح بن منصور ساماني جشن چهارشنبه سوري برگزار شد. به دستور شاه هيمه‌هاي فراواني از آتش برافروختند و اين به حدي بود که کاخ شاهي آتش گرفت و شاه و درباريان مجبور شدند کاخ را ترک کنند و به محلي ديگر بروند.

 طبق اسناد تاريخي اين حريق در سال 350 هجري و در ماه شوال روي داده است. در حال حاضر هم حين برگزاري جشن ممکن است اتفاقات ناخوشايندي رخ دهد که البته اين موضوع نمي‌تواند مانع از برگزاري يک جشن ملي شود فقط نکته‌اي که بايد به آن توجه لازم مبذول شود موضوع آموزش است.

 با آموزش مي توان حوادث برگزاري اين جشن را کم کرد. مردم و به ويژه جوانان بايد بدانند جشن سوري با انفجارهاي مهيب هيچ رابطه‌اي ندارد و تنها بوته‌هاي آتش است که به اين جشن معنا مي‌دهد. ما اگر اصالت آداب ايراني را درک کنيم در حفظش تلاش خواهيم کرد اين سنت ماست و سنت‌ها به نسبت قدمت خود از حرمت برخوردارند.

 هيچ آييني با فشار از بين نمي‌روند. چهارشنبه سوري يک جشن گروهي است که در تمام ايران اجرا مي‌شود و رسوم گوناگوني را نيز به دنبال خود مي‌آورد.

 رسم‌هايي همچون گره گشايي، فال کوزه، شال اندازي و قاشق زني که جزو سنت‌هاي ملي ما هستند و هيچ منافاتي با باورهاي ديني ندارند. بي‌گمان اگر ما به سنت‌هاي ملي خود وفادار بمانيم مفاهيم بيگانه در فرهنگ ما جايي نخواهند داشت.

نماد زندگي

 دکتر محمدالستي، مدير پژوهشکده مطالعات انساني نيز از منظري ديگر چهارشنبه سوري را بررسي مي‌کند. به تعبير او همه آن چيزي که به عنوان چهارشنبه سوري در اختيار ما قرار گرفته است، مجموعه‌اي از نمادها است که به دليل گستردگي آن تنها نماد آتش را بررسي مي‌کنم. انسان نخستين چه برداشتي مي‌تواند از آتش داشته باشد؟

 از گرما، حرارت و هر آنچه که آتش ايجاد مي‌کند. اولين برداشت اين است که تفاوت بين مرده‌ها و زنده‌ها در گرماي تن زنده‌ها و بدن سرد مرده‌ها است. گويي آتش در وجود زنده‌ها روشن است و گرما ايجاد مي‌کند، اما در مرده‌ها اين آتش خاموش شده است. هرچه معلول و عارضه زندگي و زنده بودن انسان بوده است از آتش گرفته شده است. پس آتش نماد زندگي است.

 آريايي‌ها از مناطق سرد به سوي ايران سرازير شدند پس گرماي آتش براي آنها مقدس شد. اين موضوع که ايرانيان آتش‌پرست بوده‌اند، به اين معني نيست که آنها آتش را عبادت مي‌کردند، چون پرستيدن هرگز معناي عبادت نمي‌دهد. آتش‌پرست يعني کسي که پيوسته مواظب و مراقب آتش است. آتش زداينده پليدي‌هاست.

در اسطوره‌هاي ملي و ديني نيز براي تطهير و اثبات پاکي از آتش استفاده شده است مانند سياوش يا حضرت ابراهيم که از آتش گذشته تا پاکي‌شان اثبات شد. در جشن چهارشنبه سوري نيز با پريدن از روي آتش به نوعي با آتش پيمان مي‌بنديم و بدي‌هاي خود را به او مي‌دهيم.

چهارشنبه سوري پديده‌اي است که هر سال تکرار مي‌شود و براي آن هزينه‌اي هنگفت صرف مي‌شود و موضوعي که آنقدر تکرار شده است بدون شک داراي کارکرد است. گرچه تکرار از نگاه علمي سبب ملالت مي‌شود، اما احساس تکرار را دوست دارد، طبيعت با تکرار جان مي‌گيرد و جامعه با تکرار نيرومند مي‌شود.

دکتر غلامرضا محمودي، روانشناس نيز سخنان خود را با موضوع چهارشنبه سوري از منظر روانشناسي هيجان آغاز مي‌کند. به نظر او ما در چهارشنبه سوري بيشتر با شادي که هيجاني زودگذر است روبه‌رو هستيم.

چيزي که در اين رفتار ديده مي‌شود نوعي دلهره‌خواهي است. کشور ما در طول تاريخ هفت بار اشغال شد اما ايران ماند و دليل آن تنها و تنها تکرار اين آداب و رسوم بود. اين روانشناس مي‌گويد: اگر جشن چهارشنبه سوري را برگزار مي‌کنيم بايد حسي در ما به وجود آيد که خود را در کنار تمام کساني که در اعصار گذشته اين جشن را پاس داشته‌اند تا به ما برسد، ببينيم.

مردمي که نگاه نمادين به آداب و رسوم خود دارند داراي بالاترين سطح بهداشت رواني هستند زيرا هرگاه به چيزي نگاه نمادين پيدا کرديم به وسيله آن به گذشته وصل شده و با نگاه به گذشته براي آينده آماده مي شويم.

 آيين ماندگار

 در حوزه تاريخ فرهنگ ايران هر چه بوده حاکي از يکتاپرستي است‌. به گواهي تاريخ حتي پس از ورود اسلام به ايران نيز بسياري نمادها همچون چهارشنبه سوري پابرجا مي‌مانند و به عنوان نمادي مقدس براي ايرانيان کارکردي تازه پيدا مي‌کند.

 دکتر بهرام بيات، کارشناس مسائل اجتماعي با بيان اينکه چهارشنبه سوري به عنوان يک نماد ملي در شرايط تاريخي از نظر اجتماعي کارکرد خود را نشان داده است، در شرح کارکرد اجتماعي اين رسم ملي مي‌گويد: برخي جوانان دچار انباشت انرژي و هيجان هستند و طبيعي است که اين هيجان بالاخره بايد در جايي تخليه شود.

 در کشورهاي ديگر اين هيجان به نوع ديگري تخليه مي‌شود. در اسپانيا، گاوهاي وحشي در خيابان و کوچه‌هاي پر از آدم رها مي‌شوند يا در ايتاليا مردم با مرکبات و گوجه فرنگي به يکديگر حمله مي‌کنند.

بعد از اين جامعه تا حدودي دچار آرامش مي‌شود، چون هيجان موجود در جامعه تخليه شده. جوانان ما هم به اين تخليه هيجان احتياج دارند که بايد با کمترين آسيب همراه باشد. بيات با تأييد بر اينکه اين هيجان انباشته بايد به مسير صحيحي هدايت شود ادامه مي‌دهد: از چهار سال پيش به اين جشن با عنوان نمادي که کارکردهاي متعددي دارد پرداخته شد، اما اتفاقي که اکنون افتاده است اين پديده را داراي کارکردهاي مثبت و منفي کرده است.

به عقيده او، پديده‌اي مانند چهارشنبه سوري از بين رفتني نيست اما ممکن است هر کدام از کارکردهاي مثبت و منفي‌اش بر ديگري غلبه کند که در اين صورت همه تلاش‌ها بايد اين باشد که کارکرد مثبت آن افزون شود.

شب دلهره

چرا شب چهارشنبه سوري در ايران به شب دلهره تبديل شده است. در جشني که قرار است فقير و غني در کنار يکديگر شادي کنند و به استقبال نوروز بروند، چه شده است که بسياري از فرا رسيدن اين جشن ناخرسندند.

چرا بوته‌ها جاي خود را به نارنجک‌هاي دست ساز داده‌اند. ما کوچه چهارشنبه سوري را اشتباه رفتيم و آن را به شب بحران تبديل کرديم. بي‌گمان فلسفه اين جشن وراي آن چيزي است که هم اکنون اتفاق مي‌افتد. نقش خانواده‌ها در اين آموزش بسيار مهم است.

مسئولان فرهنگي کشور هم در اين رابطه کم کاري کرده‌اند. بي ترديد، مسئله‌اي اجتماعي وقتي امنيتي مي‌شود که سياست‌گذاران در بخش‌هاي مختلف جامعه خوب عمل نکرده‌اند.